สถานการณ์ตลาดกุ้งปี2552

โดย ดร.ผณิศวร ชำนาญเวช (สมาคมอาหารแช่เยือกแข็งไทย)
นับเป็นเรื่องน่ายินดี ที่คำถามล่าสุดสำหรับปีนี้ ไม่ใช่เรื่องเก่าๆ เช่น กุ้งขาวกุ้งดำ
กุ้งเล็กกุ้งใหญ่ กุ้งไซส์ไหนราคากี่บาท
แต่เป็นการมองหาแนวทางการเลี้ยงกุ้งให้ยั่งยืน ซึ่งแสดงว่าอุตสาหกรรมกุ้งไทยได้พัฒนาขึ้นมาอีกระดับหนึ่ง
อุตสาหกรรมกุ้งของไทย ผ่านอุปสรรคอะไรมาบ้าง ในช่วงที่ญี่ปุ่นยังเป็นตลาดหลัก พบปัญหาสารตกค้าง เราแก้ภายในโดยภาครัฐควบคุมการใช้ยาสัตว์ และภาคเอกชนบุกเปิดตลาดใหม่ในสหรัฐฯ ต่อมาเริ่มมีกติกาด้านสุขอนามัย คือการบังคับใช้ระบบคุณภาพต่างๆ เช่น HACCP ในโรงงาน และ GMP ในฟาร์ม กุ้งไทยก็ปรับตัวได้อย่างดี ถัดจากนั้นเป็นปัญหาโรคระบาดจนกุลาดำแทบสูญหายไปจากวงการกุ้งไทย ซึ่งเราสามารถนำกุ้งขาวมาเสริมแทนได้แบบไม่เสียจังหวะ
ช่วงที่ปัญหารุมเร้ามากที่สุดคือ "วิกฤตกุ้งไทย" ที่มีทั้งเรื่องสิทธิทางภาษี จีเอสพี(GSP), การตรวจไนโตรฟูแรน และกฎการตรวจสอบย้อนกลับของสหภาพยุโรป ; เรื่องเต่าติดอวน, กฎระเบียบต่อต้านก่อการร้าย, การตรวจสอบสิทธิแรงงานต่างด้าว และการฟ้องทุ่มตลาดในสหรัฐฯ ตลอดจนปัญหาในประเทศไทยเองคือเงินบาทแข็งค่าผิดธรรมชาติ
ซึ่งอุตสาหกรรมกุ้งไทยก็ฟันฝ่ามาได้โดยตลอด แม้ว่าการทำงานจะยุ่งยากขึ้นกว่าแต่ก่อนมากแต่ก็ไม่พ้นความพยายามของทุกภาคส่วนที่ร่วมมือกัน

สิ่งที่ต้องพิจารณาในปี 2552 จากมุมมองของโรงงานแปรรูปส่งออก : การฟ้องทุ่มตลาด, สภาพเศรษฐกิจของลูกค้า, อัตราแลกเปลี่ยนเงินไทย, ต้นทุนการผลิต, การตรวจรับรองระบบด้านสังคม
การฟ้องทุ่มตลาด (Antidumping : AD) แม้ว่าไทยจะชนะคดีที่ฟ้องสหรัฐฯ ต่อองค์กรการค้าโลก (WTO) ทั้งด้านวิธีการคำนวณ (Zeroing : ไม่คิดค่าติดลบ) และการบังคับวางบอนด์ (Continuous Bond) แต่กุ้งไทยก็ยังต้องเสียภาษี AD ต่อไป โดยบริษัทที่หลุดจาก AD มีเพียงกลุ่มรูบิคอน กับไทยเอกมัย เท่านั้น ส่วนการวางบอนด์ที่เคยบังคับ 100% ของอัตราภาษี แม้จะลดลงเหลือ 10% แต่ยอดเก่าที่วางไว้เดิมก็ยังค้างอยู่ ทำให้ภาระทางการเงินยังเป็นปัญหาที่ผู้ส่งออกไทยต้องแบกรับต่อไป
ขณะนี้ เรากำลังอยู่ในรอบปีที่ห้า (5th Period of Review : POR5) ซึ่งจะสิ้นสุดในวันที่ 31 มกราคม 2553 จากนั้นจะมีการทบทวนทั้งประเทศอีกครั้งหนึ่งตามกระบวนการ Sunset Review ถ้าตัวเลขยังเป็นบวก ทางสหรัฐฯ จะบังคับเก็บภาษีต่อต้านนี้ไปอีกห้าปี ปัญหานี้ทำให้ ความสามารถในการแข่งขันของกุ้งไทยต่ำกว่าที่ควร
คือเสียเปรียบคู่แข่งจาก อินโดนีเซีย เอกวาดอร์ (ภาษีเป็นศูนย์ทั้งประเทศ), จีน(ภาษีเป็นศูนย์สำหรับผู้ส่งออกรายใหญ่), และ อินเดีย เวียดนาม (ภาษีต่ำมาก)
ในด้านภาระทางการเงินนั้น หากผู้ส่งออกยังเป็นลูกค้าที่ดีของธนาคาร คือสามารถจ่ายดอกเบี้ยได้ตามกำหนด เราก็ยังสามารถแบกภาระส่วนนี้ได้ และในส่วนที่เสียเปรียบคู่แข่งนั้น เราต้องอาศัยฝีมือของเกษตรกรผู้เลี้ยงกุ้งในการควบคุมต้นทุนการเลี้ยงให้แข่งขันได้ เพราะคู่แข่งมีแต้มต่อคือภาษีที่ต่ำกว่าเรา
สภาพเศรษฐกิจของลูกค้า ในช่วงปลายปี 2551 ที่ทั่วโลกต้องปั่นป่วนไปกับปัญหา "วิกฤติแฮมเบอร์เกอร์" สถาบันการเงินหลายแห่งของสหรัฐฯ ขาดทุนจนต้องปิดตัวลง เกิดภาวะเศรษฐกิจถดถอย กำลังซื้อของลูกค้าลดลงในทุกตลาดหลัก ทำให้ทั้งสมาคมกุ้งไทย และสมาคมอาหารแช่เยือกแข็งไทย ต้องส่งสัญญาณเตือนเพื่อนเกษตรกรผู้เลี้ยงกุ้งให้ลดปริมาณการเลี้ยงลง 15-20%
ผ่านไตรมาสที่หนึ่งของปีมานี้ ยอดขายโดยรวมในแง่ปริมาณต่ำลงบ้างไม่มากนัก และในแง่มูลค่า ราคาต่อหน่วยลดลงทั้งเมื่อคิดเป็นเงินดอลล่าร์และเงินบาท มีความเป็นไปได้ว่าเมื่อถึงสิ้นปียอดขายจะต่ำกว่าปี 2551 ในระดับ 15% โดยน้ำหนัก และ 20% โดยมูลค่าเป็นเงินบาท
จากวิกฤตเศรษฐกิจครั้งนี้ เห็นได้ชัดเจนว่าลูกค้าภัตตาคารได้รับผลกระทบมากกว่าลูกค้าซูเปอร์มาร์เก็ต เนื่องจากคนกินอาหารนอกบ้านน้อยลงเพื่อลดรายจ่าย ซูเปอร์มาร์เก็ตรายใหญ่ในสหรัฐฯ ที่เน้นสินค้าราคาถูกมียอดขายเพิ่มขึ้นในระดับ 4-5% ไม่ถือว่าสวนกระแสเศรษฐกิจเพราะอธิบายได้ว่าคนหันมาซื้อของถูกกันมากขึ้น แต่สิ่งที่น่าเป็นห่วงสำหรับอุตสาหกรรมกุ้งคือ ลูกค้าเริ่มลดน้ำหนักบรรจุต่อหน่วยการขาย คือแต่เดิมบรรจุถุงละ 1 ปอนด์ คือ 16 ออนซ์ เริ่มสั่งให้บรรจุ 14 ออนซ์เมื่อปีกลาย และเริ่มสั่งให้บรรจุ 12 ออนซ์ ในปีนี้ ซึ่งถ้าผู้บริโภคซื้อกุ้งสัปดาห์ละสองถุงเท่าเดิม ที่เคยได้หยิบกุ้ง 32 ออนซ์ จะลดเหลือ 24 ออนซ์ เท่ากับซื้อกุ้งน้อยลงไปถึง 25%
แนวทางรับมือกับสภาพเศรษฐกิจถดถอยนี้ เราควรยึดหลัก "พอเพียง" ตามแนวพระราชดำริ รักษาระดับราคาไว้โดยลดปริมาณลงบ้าง ดีกว่าผลิตเกินกำลังซื้อของตลาดซึ่งจะทำให้ราคาตก ไม่เป็นผลดีในระยะยาว
อัตราแลกเปลี่ยนเงินไทย ในช่วงปี 2006 ถึงต้นปี 2007 เงินบาทไทยแข็งค่าอย่างรวดเร็ว จากระดับ 40 บาทต่อดอลล่าร์ ขึ้นไปอยู่ที่ 34 บาทต่อดอลล่าร์ภายในเวลาเพียงปีเดียว ผู้ส่งออกไทยทุกกลุ่มอุตสาหกรรมประสบปัญหาโดยทั่วหน้ากัน คือขายเป็นดอลล่าร์เท่าเดิมแล้ว แลกเงินไทยได้น้อยลง ส่งผลให้ราคารับซื้อวัตถุดิบในประเทศตกต่ำมาก ราคากุ้งลดลงกิโลกรัมละยี่สิบถึงสามสิบบาท ขาดทุนทั้งผู้เลี้ยงและผู้ส่งออก เนื่องจากค่าเงินที่แข็งนั้นส่งผลกระทบรุนแรงเกินกว่าการลดต้นทุนของภาคผู้ผลิต ผู้แปรรูปจะชดเชยได้
สำหรับปี 2552 นี้ เงินบาทมีแนวโน้มจะแข็งค่าอีกครั้งหนึ่ง คือไม่อ่อนค่าตามสกุลเงินอื่นในภูมิภาค จากที่เคยอ่อนลงถึง 36 บาทต่อดอลล่าร์ ขณะนี้แข็งค่าขึ้นมาในระดับ 35.1 ถ้าการแกว่งตัวอยู่ในกรอบปีละไม่เกิน 2 บาท ก็จะไม่เป็นปัญหา แต่ถ้าแข็งตัวรวดเร็วทะลุ 34 บาท อย่างนี้เป็นปัญหาแน่นอน หากภาครัฐต้องการหนุนการส่งออก ก็ไม่ควรที่จะผลักให้เงินบาทแข็งเกินจำเป็น ในทางตรงกันข้ามควรหาทางแทรกแซงให้ค่าเงินบาทอ่อนลง หรืออย่างน้อยก็นิ่ง ไม่ขึ้นไม่ลง ซึ่งจะทำให้การส่งออกคล่องตัวขึ้น

ต้นทุนการผลิต ก่อนวิกฤตการเงินจะเป็นข่าวใหญ่ ทั่วโลกประสบปัญหาน้ำมันขึ้นราคา จากระดับ 70-80 ดอลล่าร์ ไปเป็น 140 ดอลล่าร์ต่อบาร์เรล ซึ่งต้นเหตุคือการเก็งกำไรของกองทุนการเงินต่างๆ มิใช่จากความต้องการใช้น้ำมันจริง แต่ก็ส่งผลให้ต้นทุนการผลิตของเกษตรกรผู้เลี้ยงกุ้งสูงขึ้น รวมทั้งค่าขนส่งกุ้งเข้าโรงงานและออกสู่ตลาด พิษเศรษฐกิจโลกมีผลดีเล็กน้อยที่ทำให้ราคาน้ำมันลดลงสู่ความเป็นจริงอีกครั้ง แต่ต้นทุนการผลิตของเกษตรกรที่สูงขึ้น ไม่ลดลงตามส่วน
ต้นทุนการผลิตเป็นตัวตัดสินความอยู่รอดของเกษตรกร และเป็นตัวกำหนดราคาขั้นต่ำที่ผู้ส่งออกจะต้องเรียกร้องจากลูกค้า ราคากุ้งดิบคิดเป็นสัดส่วนถึงร้อยละ 80 ของต้นทุนรวมเมื่อออกจากโรงงาน ถ้าต้นทุนการผลิตสูง เราจำเป็นต้องตั้งราคาสูง ซึ่งถ้าสูงเกินไปลูกค้าไม่ซื้อ ก็จะทำให้ยอดขายลดลง
อาหารสัตว์น่าจะเป็นต้นทุนสำคัญของเกษตรกร ซึ่งควรพิจารณาภาพรวม คือคิดราคาต่อน้ำหนักกุ้งที่ได้ แทนที่จะดูแต่ราคาอาหารเบื้องต้นเพียงอย่างเดียว อาหารสัตว์คุณภาพดี กุ้งโตเร็วได้น้ำหนักมากกว่า ไม่เป็นโรค ย่อมดีกว่าอาหารราคาถูกแต่กุ้งกินแล้วไม่โต ป่วยเป็นโรคง่าย จุดนี้ต้องอาศัยความร่วมมือกับผู้ผลิตอาหารสัตว์อย่างใกล้ชิด เมื่อพบว่าอาหารที่ผลิตขายไร้ประสิทธิภาพ ต้องปรับสูตรทันที
การตรวจรับรองระบบด้านสังคม มิติใหม่ในการสร้างความแตกต่างของลูกค้าในระดับขายปลีก คือ "ความรับผิดชอบต่อสังคม" ซึ่งวิธีการที่ลูกค้านำมาใช้ คือ การตรวจรับรอง จากที่เคยตรวจด้านสุขอนามัย ตรวจการป้องกันก่อการร้าย ตรวจระบบควบคุมคุณภาพ จากระดับโรงงานลงถึงระดับฟาร์ม ปัจจุบัน มีการตรวจการปฏิบัติต่อคนงาน และการยอมรับของสังคมรอบโรงงานด้วย สินค้าดีแต่คนงานไม่ได้รับการปฏิบัติที่เป็นธรรม หรือโรงงานปล่อยน้ำเสีย ส่งกลิ่นรบกวนเพื่อนบ้าน ก็จะไม่ได้รับการยอมรับจากลูกค้าปลายทาง และในอีกแง่หนึ่ง การตรวจรับรองย่อมมีค่าใช้จ่ายเป็นต้นทุนที่เพิ่มขึ้น ในขณะที่ราคาขายปลายทางไม่ปรับขึ้นตามส่วน
ปีที่แล้ว ลูกค้ารายใหญ่ในสหรัฐฯ ผลักดันการตรวจ เอซีซี(ACC)ระดับ "สามดาว" คือ โรงงาน ฟาร์ม และโรงเพาะฟัก ซึ่งประเทศไทยมีโรงงานที่ได้รับการรับรองแล้วสามแห่ง นับเป็นความสำเร็จอีกระดับหนึ่ง ที่สำคัญคือแสดงให้เห็นว่าการร่วมมือกันของเกษตรกรผู้ผลิต และโรงงานแปรรูปนั้น ย่อมเกิดขึ้นได้เมื่อความเข้าใจตรงกัน แม้แต่กุ้งจากจีนที่ มักถูกเพ่งเล็งว่ามีปัญหา ก็สามารถทำสัญญาขายได้ตลอดปี 50 ล้านเหรียญสหรัฐฯ ให้กับลูกค้ารายใหญ่ของโลก ทั้งนี้ บริษัทจีนรายนี้ได้รับการสนับสนุนทุก ประการจากรัฐบาลจีน ให้เป็นต้นแบบในการตรวจ ควบคุม และรายงานทุกจุดทางอิเล็กทรอนิกส์ ซึ่งในอนาคตกุ้งไทยต้องสร้างระบบ
เช่นเดียวกันนี้เพื่อความสามารถในการแข่งขัน
แนวทางของอุตสาหกรรมกุ้งแบบยั่งยืน
จากวิธีการแก้ปัญหาต่างๆ ที่นำเสนอ และแนวโน้มความต้องการในอนาคต กุ้งไทยจะยั่งยืนควรมีแนวทางดังนี้
1. สร้างความร่วมมือให้ครบวงจร เริ่มจากการทำสัญญาซื้อขาย ซึ่งจุดนี้กระทรวงเกษตรกำหนดเป็นนโยบายแล้ว ปัญหาคือ เมื่อราคาตลาดเปลี่ยนไป อาจมีการทำผิดสัญญา คือราคาถูกลงโรงงานไม่ซื้อตามสัญญา หรือราคาตลาดแพงขึ้นเกษตรกรขายนอกสัญญาเป็นต้น
2. สร้างมาตรฐานกุ้งให้เป็นที่ยอมรับ ซึ่งจะอำนวยความสะดวกในการกำหนดราคาซื้อขาย ช่วยลดปัญหาในการบังคับซื้อขายตามสัญญาได้
3. สร้างมาตรฐานในระบบโลจิสติกส์ เช่นประเทศมาเลเซียที่พยายามให้สินค้าประมงใช้กล่องตามที่รัฐบาลกำหนด กล่องที่เป็นมาตรฐานนอกจากช่วยยกระดับคุณภาพสินค้าแล้ว ยังช่วยลดต้นทุนการขนส่งด้วย
4. ลดต้นทุนรวม โดยเริ่มจากลดระยะทางการขนส่ง ซึ่งอาจนำสู่การกำหนดพื้นที่เลี้ยงและพื้นที่รับซื้อกุ้งในอนาคต
5. สร้างระบบฐานข้อมูลที่มีประสิทธิภาพ เพื่อให้ข้อมูลตลาดถึงผู้เลี้ยงอย่างรวดเร็ว และข้อมูลการผลิตคือวัตถุดิบถึงโรงงานอย่างรวดเร็ว เมื่อสามารถลดความแปรปรวนไม่แน่นอนลงได้ย่อมลดต้นทุนได้

นำขึ้นแสดงเมื่อวันที่ 2/0ุ6/2552
นำเสนอขึ้นสู่เวบไซต์ โดย www.shrimpcenter.com
เอกอนันต์ ยุวเบญจพล webmaster

สนับสนุนการเผยแพร่ข้อมูลโดย บริษัท ไทยยูเนี่ยน ฟีดมิลล์ จำกัด